LINGUO-COGNITIVE CHARACTERISTICS OF NATIONAL-CULTURAL CONCEPTS IN ARTIFICIAL INTELLIGENCE TRANSLATION
PDF

Keywords

concept, national-cultural concept, linguocognitive analysis, artificial intelligence, machine translation, neural translation, linguoculturology, non-equivalence, translation strategy, cultural code.

How to Cite

Sharipova Anisa. (2026). LINGUO-COGNITIVE CHARACTERISTICS OF NATIONAL-CULTURAL CONCEPTS IN ARTIFICIAL INTELLIGENCE TRANSLATION. Kelajak Texnologiyalari Va sun’iy Intellekt, 1(6), 26-34. https://doi.org/10.5281/zenodo.22802363

Abstract

This article analyzes the linguo-cognitive characteristics of national-cultural concepts within the translation process carried out by artificial intelligence systems. It synthesizes interpretations of the concept from cognitive linguistics and linguoculturology, while outlining the structural layers (conceptual, imagery-based, and value-based) of national-cultural concepts. The article examines-through practical examples-the capabilities and limitations of neural machine translation systems in conveying conceptual meaning, particularly regarding non-equivalent or partially equivalent national-cultural units (such as concepts like "mehmondo‘stlik" [hospitality], "hashar" [community work], "sarpo" [ceremonial gift], "ustoz-shogird" [master-apprentice relationship], and "oqsoqol" [elder]). Research findings indicate that while artificial intelligence systems succeed in ensuring lexical-semantic correspondence, they fail to fully capture the deep cultural-associative layers of a concept. Based on this, proposals are developed to enhance the quality of conceptual translation.

PDF

References

1. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. Волгоград: Перемена, 2002. 477 с.

2. Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры. М.: Академический проект, 2001. 990 с.

3. Кубрякова Е.С. и др. Краткий словарь когнитивных терминов. М.: Изд-во МГУ, 1996. 245 с.

4. Попова З.Д., Стернин И.А. Когнитивная лингвистика. М.: АСТ: Восток-Запад, 2007. 314 с.

5. Воркачев С.Г. Лингвокультурология, языковая личность, концепт: становление антропоцентрической парадигмы в языкознании // Филологические науки. 2001. №1. С. 64–72.

6. Nida E.A. Toward a Science of Translating. Leiden: E.J. Brill, 1964. 331 p.

7. Bassnett S. Translation Studies. 3rd ed. London: Routledge, 2002. 176 p.

8. Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. - Жиззах: Сангзор, 2006. 292 б.

9. Хожиева З.Б. Репрезентация концепта “Ўзбеклар” / “Узбеки” в художественном тексте // Ўзбекистонда хорижий тиллар. 2019. №1. Б. 62–75.

10. Yo‘ldashev A. Sun’iy intellektning sohalararo aloqadorligi // NamDU ilmiy axborotnomasi. 2024. №11. B. 1–10.

11. Atamuratov R., Shakirova S. O‘zbek tili ta’limida sun’iy intellekt texnologiyasining ta’limiy vositalaridan foydalanish // NamDU ilmiy axborotnomasi. 2025. №5.

12. Kasimova M.A. Sun’iy intellekt orqali xorijiy til o‘rganuvchilarining faolligini oshirish va ta’lim jarayoniga jalb qilish // O‘zbekistonda xorijiy tillar. 2024.10-jild, №1. B. 142–156.

13. Xolliyeva S.I., Arapov G‘.N. Ingliz va o‘zbek tillarida sun’iy intellekt leksikasining tarjima muammolari va muqarrar tendensiyalari // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 2025. 5(10). - B. 396–403.

14. Aliyev B. Sun’iy intellekt, ong va til muammosi // Oriens.uz ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. 2025. 5(24). B. 157–169.

15. Muxtarova T. Falsafiy-etik muammolari sun’iy intellekt // Oriens.uz ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. 2025. B. 318–324.